|
Veel dingen gebeuren vanzelf of toevallig. Mooie dingen en verschrikkelijke dingen. Heeft God hier iets mee te maken? 500 jaar na de geboorte van Calvijn luisteren we naar wat hij hierover te zeggen heeft.
Preek A.M. de Hullu - Zondag 26 juli 2009
predikant Apeldoorn-Zuid
Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.
Deze preek wordt u aangeboden voor eigen gebruik. De predikant vraagt u eerst contact met hem op te nemen als u deze preek wilt gebruiken voor andere doeleinden zoals het voorlezen in een kerkdienst of als studiemateriaal in verenigingsverband of anders.
|
Liturgie
Welkom
Openingsbelijdenis
Groet
GK Gezang 143:1,2 (Luthers berijming van Psalm 46)
Gebed
Matteüs 10:1,17-20,29-33
GK Gezang 163
Zondag 10a
Psalm 25:1,9,10
Preek deel 1
Psalm 36:2
Preek deel 2
Gezang 179b
Gebed
Mededelingen
Collecten
Psalm 91:1,6
Zegen
De psalmen zijn gekozen uit het eerste bundeltje psalmen, waarvan Calvijn zelf een aantal berijmde: 25, 36, 46, 91 en 138.
Bij de preek is een beamerpresentatie gemaakt
Preek
Is er iemand van u die de C-factor-test gedaan heeft? Dat is een test die je op de internetsite van Trouw kunt doen om vast te stellen hoe groot jouw c-factor, jouw calvijn-factor is. Zijn er onder u die het gedaan hebben? Hoe groot was uw c-factor?
Die van mij was 50%. Ik had calvinistische trekjes, maar meer ook niet. Ik had mij altijd 100% calvinist gevoeld. Wat mijn geloof betreft was dat ook wel het geval. Maar qua soberheid en strengheid was ik veel minder calvinistisch.
Het beeld van Calvijn, ook in deze test is dat van een strenge man. Voor God ben je nooit goed genoeg, dat moet je altijd prikkelen om het beter te doen. Genieten is fout. Tolerantie ook. Dat zijn dingen die bij het beeld van Calvijn horen.
Calvijn is een man die deze maand 500 jaar geleden geboren is. Hij leefde in een tijd waarin het in een groot deel van Europa niet toegestaan was je bij de nieuwe gereformeerde kerk aan te sluiten. Daarom vluchtte hij van Frankrijk naar Genéve. Er waren daar veel meer franse vluchtelingen. Calvijn werd hun predikant. Vanuit Genéve heeft hij veel invloed gehad op de jonge gereformeerde kerken.
Een strenge man, zo zien velen hem die van de gereformeerden strenge mensen gemaakt heeft en van de Gereformeerde Kerken strenge kerken.
Nu het 500 jaar geleden is dat Calvijn geboren is, wordt in het Calvijnjaar geprobeerd het beeld van Calvijn bij te stellen. Ik merkte het toen ik op de Calvijntentoonstelling in Dordrecht was. Op een filmpje zag je iemand die de rol van Calvijn speelde een stuk uit de institutie voorlezen over het genieten van al het moois wat God gemaakt heeft.
…Indien wij dan nagaan tot welk doel Hij het voedsel geschapen heeft, dan zullen wij bevinden, dat Hij niet alleen voor den nooddruft, maar ook ook genieting en blijdschap heeft willen zorgen. Zoo was in de kleederen, behalve de noodzaak, ook de sierlijkheid en de eerbaarheid zijn bedoeling. In de gewassen, boomen en veldvruchten, behalve menigerlei nuttig gebruik, ook aangenaamheid van aanblik en liefelijkheid van geur. Want indien dit niet juist was, zou de profeet onder de weldaden Gods niet vermelden, dat de wijn het hart des menschen verheugt, en dat de olie zijn gelaat blinkende maakt (Ps. 104: 15). De Schrift zou niet op vele plaatsen vermelden, tot prijs van Gods milddadigheid, dat Hij al dergelijke dingen den menschen gegeven heeft. En de natuurlijke gaven der dingen zelf toonen genoegzaam aan, waartoe en in hoeverre men mag gebruiken. Of zou de Heere den bloemen een zoo groote schoonheid geschonken hebben, die zich vanzelf aan onze oogen voordoet, een zoo groote liefelijkheid van geur, die in onze reukorganen komt, en zou het dan niet geoorloofd zijn, dat de oogen getroffen worden door die schoonheid, of de neus door dien heerlijken geur? Wat? Heeft Hij de kleuren niet zoo onderscheiden, dat Hij de eene aangenamer maakte dan de andere? Wat? Heeft Hij niet aan goud en zilver, aan ivoor en marmer een schoonheid toegekend, die hen kostbaar maken boven andere metalen en of gesteenten?
(Institutie III,10,2, vertaling A, Sizoo) |
In een ander filmpje vertelt iemand dat je Calvijn in zijn tijd moet zijn. In zijn tijd pleitte hij voor tolerantie. Ook een boek van professor Selderhuis over de mens Calvijn draagt bij aan een beter imago van Calvijn. Er is zelfs een Calvijnwijn op de markt gebracht om duidelijk te maken dat Calvijn niet vies was van een wijntje. Kortom u hoeft zich in deze calvinistische kerk nergens voor te schamen. Het is zo gek nog niet om Calvijn te volgen.
Maar wat heb je aan Calvijn als je, zoals wij in onze gemeente, met ziekte te maken krijgt. Met ernstige ziekte? Als de toekomst van je baan of je bedrijf onzeker is. En bij alle andere dingen die het leven brengt?
Geloven in de Almachtige in 2009
12 juli in het jaar van Darwin (Schepping, Zondag 9)
26 juli in het jaar van Calvijn (Voorzienigheid, Zondag 10a)
9 augustus in het jaar van de Heer (Christocentrisch, Zd10b vragenbeantwoording) |
In de preek van vanmiddag wil ik het hebben over Gods aanwezige hand in het mensenleven. Daarna zingen we Psalm 36:2 en ga ik in het tweede deel van de preek in op enkele bezwaren.
1. Gods aanwezige hand
De vorige keer hadden we het over het ontstaan van de aarde. Kan dat mogelijk door evolutie gebeurd zijn? Kan God dat gedaan hebben door evolutie? Ik heb in die preek vooral benadrukt dat je niet kwijt moet raken wat Genesis 1 vertelt over God en wie hij is. De levende aanwezigheid van God in het maken van de wereld en het leven. Wil je Darwin met het geloof in God als schepper combineren is dat een reëel gevaar. Gemakkelijk wordt het ontstaan van de wereld een proces wat wel door God geleid is, maar waar hij op een afstand staat en waarin je weinig meer ziet van wie hij is.
• Afstandelijke God?
Vandaag hebben we het over Calvijn, die niet 200 jaar geleden geboren is, zoals Darwin, maar 500 jaar geleden. En nou zou je denken dat dit alles in Calvijns tijd niet speelde. Zo vlak na de middeleeuwen dacht toch nog niemand aan evolutie? Nee, maar er speelde wel iets vergelijkbaars. Onder invloed van Aristoteles en Epicurus leefde het idee dat de natuur zijn eigen gang ging met allerlei bewegingen en oorzaken, waarbij God min of meer op afstand stond. Uiteindelijk is hij dan wel de eerste oorzaak van alles wat er bestaat en wat er gebeurt, maar hij staat op afstand.
Die volgelingen van Epicurus worden in de Nederlandse Geloofsbelijdenis genoemd aan het eind van artikel 13 over Gods voorzienigheid.
Wij geloven dat deze goede God, nadat Hij alle dingen geschapen had, ze niet aan zichzelf heeft overgelaten, of aan het toeval of het lot heeft prijsgegeven, maar ze overeenkomstig zijn heilige wil zo leidt en regeert, dat in deze wereld niets gebeurt zonder zijn beschikking...
Daarom verwerpen wij de verfoeilijke dwaling van de epicureeërs, die zeggen dat God Zich nergens mee bemoeit en alles aan het toeval overlaat. |
Een natuur met eigen oorzaken en bewegingen, waarbij God wel de eerste oorzaak is, maar op een redelijke afstand staat van wat er feitelijk gebeurt. Zo kun je de schepping zien: een evolutieproces, waarvan God bestuurder op afstand is, zonder de dagelijkse bemoeienis van Genesis 1. Maar vandaag hebben we het over de wereld na de schepping. Er gebeurt van alles. Dat heeft zijn eigen natuurlijke oorzaken. En God is bestuurder op afstand.
Dan zijn ziektes processen met eigen wetmatigheden en toevalligheden. En wie is God dan als je met ziekte en andere moeiten geconfronteerd wordt? Je hebt dan niet de geloofsworsteling ‘waarom laat de Here mij dit overkomen’. Nee, je hebt gewoon de pech dat jij de ene op die zoveel bent die kanker krijgt of die geen kinderen krijgt. Maar je hebt dan ook geen troost.
• Gods aanwezige hand
Calvijn heeft tegenover de trend van zijn tijd gesproken over Gods aanwezige hand. (Institutie I,16,2) Hij ontkent natuurlijk niet dat er in de natuur oorzaken en gevolgen zijn. Hij noemt bijvoorbeeld de zon. Die geeft de wereld licht en warmte. En je ziet voor je wat dat allemaal uitwerkt: zaad ontkiemt, groen schiet op, je ziet bloemen, halmen, druiven, en het gaat allemaal rijpen. Maar, zegt Calvijn dan, de zon is niet de oorzaak van dit alles. Hij wijst dan op Genesis 1. Dat licht, waaronder de planten op de derde scheppingsdag konden gedijen, was er al op de eerste dag, voor de schepping van de zon. De zon is slechts een werktuig dat God gebruikt. Kijk maar naar het gebed van Jozua waardoor de zon niet ondergaat (Jozua 10:13) en het wonder aan Hizkia waardoor de zon achteruit gaat op de zonnewijzer (2 Koningen 20:11). Met zulke wonderen laat God zien hoe betrekkelijk de wetmatigheden van de natuur zijn. Hij zit er veel meer bovenop dan je misschien zou vermoeden. Calvijn wijst ook op onze haren die geteld zijn, zoals we lazen in Matteüs 10. Tot in het kleinste is Gods hand aanwezig. Gods aanwezige hand, het is een uitdrukking van Calvijn.
Een mooi beeld van Calvijn: Als je iemand bezig ziet, dan kijk je niet allen maar naar zijn vingers of naar het randje van zijn nagels. Je zult die ander in het gezicht kijken. Je hebt immers met ‘iemand’ te maken, met een mens. Zo is het ook in het natuurgebeuren en in de dagelijkse dingen. Wie alleen maar naar tweede oorzaken kijkt, naar de wetmatigheden en de toevalligheden, die is als iemand die alleen maar op het randje van de nagels let, en het gezicht geen blik waardig keurt. Calvijn wil ons, ook ons 200 jaar na Darwin, God in het gezicht laten kijken. Wij hebben niet alleen te maken ziekte en genezing en allerlei dingen die ons onvermijdelijk of toevallig overkomen, maar met God, die met zijn aanwezige hand ons leven leidt. Zijn oog is op jou gericht en op hem moet je je oog richten.
• God zit ook achter mensendaden en zelfs achter je geloof
Niet alleen in de natuur, en onze dagelijkse dingen ziet Calvijn Gods leiding. Ook in de dingen die je doet en zelfs in je geloof in God. Ja, ook dat je in God gelooft, God zelf is het die je daarin leidt. Hij zit daar zelf achter. Het is niet een toevallige keus van jou. Het is Gods keus, Gods doordachte keus: zijn eeuwige verkiezing. In de tijd van Calvijn werden velen vervolgd om hun geloof. Hij heeft als predikant gewerkt onder de franse vluchtelingen en was ook zelf een franse vluchteling in Geneve, later in Straatsburg en tenslotte weer terug in Geneve. Als iedereen tegen jou is, als je alleen staat met je geloof en het moeilijk krijgt, dan geeft het steun te weten dat God achter jou staat. Je kunt je daar iets meer van voorstellen als je bedenkt dat Calvijn voor deze vluchtelingen de psalmen berijmde die we vanmiddag zingen, Psalm 46, 25, 36 en 91.
Calvijns leer van de uitverkiezing wordt wel als gevoelloos en theoretisch ervaren. Een God die mensen als pionnen verkiest of verwerpt. Zonder dat jij daar iets aan kunt doen. Voor Calvijn lag het veel menselijker. De vluchteling die niets meer heeft mag weten dat hij een God heeft die hem uitgekozen heeft voordat hij zelf iets kon kiezen.
Ook hier gaat het er om God zelf in de ogen te kijken. Het christen zijn, het kerk zijn, ook in een tijd waarin dat moeilijk is, dicht bij God zelf zien.
• Genadig God
En dat ‘dicht bij God’ betekent in de reformatie vooral ook: bij een genadig God. Hoe jij tegenover God staat hangt er niet van af hoe goed jij bent en jouw daden. God wil je vergeven wat je verkeerd doet en tekortschiet. Dat verdien je niet, dat is cadeau, genade. Die genade heeft Luther ontdekt. En ook Calvijn wil ons dicht bij die genadige God brengen. Besef bij alle dingen in het leven dat je in zijn goede handen bent. Kijk niet alleen naar de dingen die je doet en die gebeuren. Maar kijk God in het gezicht.
We zingen ervan uit Psalm 36:2, één van de eerste psalmen die Calvijn berijmd heeft.
2. Bezwaren tegen Calvijns benadering
Wordt het allemaal niet erg streng en rigide zo? God heeft alles in zijn hand. Zo streng als Calvijns ogen je vanuit veel portretten aankijken. Dat is het ene bezwaar waar ik op in wil gaan. En nog een ander: als God alles in zijn hand heeft, is het dan niet zijn schuld dat er slechte dingen gebeuren en dat mensen slechte dingen doen.
• Streng?
Wat dat eerste betreft, het is een goede zaak dat er in dit Calvijnjaar aan gewerkt wordt het beeld van Calvijn wat van karikaturen te ontdoen. Het is te makkelijk om Calvijn en zijn leer vanwege dat portret met die strenge ogen aan de kant te schuiven. Op een onevenwichtige manier wordt de nadruk gelegd op zijn strenge uitspraken, conflicten en incidenten. Als je Calvijn beter leert kennen ontmoet je mens die nederig is voor God. Zijn eerste publicatie uit de tijd dat hij jurist was en zich nog niet tot de reformatie bekeerd had, ging over de mildheid, over mildheid in het straffen. Die mildheid ontdekt Calvijn later ook bij God.
Calvijn kan er uitgebreid over schrijven dat je als mens niets goeds kunt. Voor God is het nooit goed genoeg. Dat is wel opgevat als een prikkel om nog meer goed te doen en nog harder te werken. Dat zou mogelijk zelfs de basis zijn van het kapitalisme. En van de Hollandse zuinigheid om het bij één koekje te laten. Maar als Calvijn schrijft dat wij het in Gods ogen nooit goed genoeg doen, dan is dat niet om de zweep er over te halen: het moet beter en nog beter. Calvijn wil juist duidelijk maken dat je van Gods mildheid afhankelijk bent. En die is er ook royaal in het hart van God.
En die zit veel dieper in Calvijns denken en optreden dan vaak gedacht wordt. Je ontmoet het bijvoorbeeld in zijn brieven, waarvan er veel een vertroostende strekking hebben. De man die zijn tegenstanders soms met harde woorden weet aan te pakken, kiest zijn woorden met veel zorg in die brieven. Je proeft dat hij de mensen aanvoelt waar hij aan schrijft. Op zijn manier komt hij dicht bij. Maar vooral wil hij laten zien hoe dichtbij God is: zijn aanwezige hand in alles.
• Het kwaad Gods schuld?
Maar –en dan kom ik bij het tweede bezwaar- is al het kwaad dat er gebeurt dan ook niet de schuld van God. Tijdens een preek van Calvijn is er eens een arts opgestaan om hem dit tegen te werpen. Dit was voor Calvijn een lastige vraag. Dat merk je als hij er in zijn boeken over schrijft. Hij heeft hier niet echt een goed antwoord op.
Het stond voor hem wel vast dat je God niet de schuld kunt geven van het kwaad. Maar op de één of andere manier heeft het kwaad en de zonde een plaats in Gods plan. Daar kun je niet omheen. Vaak wordt gezegd dat God het kwaad toelaat: hij wil het niet maar laat het toe. Calvijn wil het zo niet zeggen. Hij vindt dat je God dan tot een machteloze toeschouwer maakt. Als God iets niet wil kan hij het voorkomen. Dus heeft het ergens een plaats in Gods wil. Ook al is Calvijn er van overtuigd dat het kwade nooit op dezelfde manier Gods wil kan zijn als het goede, het heeft een plaats in Gods wil. Bij het ouder worden, ongetwijfeld onder invloed van de vele discussies die Calvijn hierover gevoerd heeft benadrukt Calvijn dat je God niet ter verantwoording mag roepen. Hij verwijst dan graag naar de gelijkenis van de pottenbakker in Romeinen 9.
Romeinen 9:20
Wie bent u eigenlijk dat u, een mens, iets tegen God zou inbrengen? Vraagt het aardewerk soms aan de pottenbakker: ‘Waarom hebt u me gemaakt zoals ik eruitzie?’ |
Het kwaad is niet Gods schuld. Laten we dat vasthouden. Maar God staat er ook niet machteloos tegenover. Of je je dan zo stellig over Gods wil en het kwaad kunt uitspreken als Calvijn is nog maar de vraag. Maar wat ik met u wel van Calvijn zou willen leren is dat je van God geen machteloze toeschouwer maakt. Wat er ook aan kwaad gebeurt in de wereld, wij weten niet precies welke plaats het in zijn wil heeft, maar het is in zijn hand om het ons te laten overkomen of om ons er tegen te beschermen. Zo kunnen we met zondag 10 zeggen dat eten en drinken, gezondheid en ziekte en alle dingen uit Gods vaderhand ons ten deel vallen. Bij alles wat je overkomt en waar je voor bewaard blijft ben je bij hem in goede handen.
Amen |
