Kun je in 2009 nog volhouden dat God de wereld gemaakt heeft en alle dingen in zijn macht heeft. In een serie van drie leerdiensten gaan we in op deze vragen. Geloven in de Almachtige in 2009 is het thema. In de eerste dienst lazen we Genesis 1, over het ontstaan van de aarde. En dat in het jaar van Darwin.

Liturgie
Welkom
Openingsbelijdenis
Groet
Psalm 19:1,2,3
Gebed
Genesis 1:1-2:4
GK Gezang 148
Zondag 9
Psalm 33:3,7
Preek deel 1
Psalm 8
Preek deel 2
LB Gezang 479:1,3
Apostolische geloofsbelijdenis
LB Gezang 479:4
Gebed
Collecten
Psalm 100:1,2
Zegen

Preek
Bij de preek is een beamerpresentatie gemaakt.

0. Inleiding
Het schooljaar is voorbij. Weet u nog hoe we aan het begin van dit schooljaar hier in De Voorhof begonnen zijn? Weten jullie het nog, jongens en meisjes? Het was heel mooi. We hadden vakantiefoto’s van een heleboel kinderen. Vakantiefoto’s waarop je iets van God kunt zien. Laten we er nog eens even naar kijken.

Foto’s waarop kinderen iets van God zien. Met de stemmen van kinderen maakt God zich sterk, zingen we straks in Psalm 8. Kinderen zien God in de kracht van de zee, de storm en de rots. In het liefelijke landschap en de lieve dieren. God heeft alles gemaakt en hij zorgt er nog steeds voor. Nu we opnieuw aan het begin van een vakantie staan wil ik het daar over hebben.

Vandaag hebben we het over Gods almacht in het ontstaan van de wereld. Honderdvijftig jaar geleden werd algemeen aangenomen dat de wereld ontstaan is door Gods schepping in zes dagen. Soort voor soort werden planten, dieren en mensen geschapen. Darwin geloofde dat niet. Al jong had hij moeite met het geloof in een almachtig God. In 1859 schreef hij zijn bekendste boek ‘On the origin of species’, over de oorsprong van de soorten. Verschillende soorten planten en dieren, waaronder ook de mens, ontstonden door middel van natuurlijke selectie of behoud van begunstigde rassen in de strijd om het bestaan. Alle soorten planten en dieren zijn volgens zijn theorie ontstaan uit één soort, een eencellige. De geschiktste soorten handhaafden zich en ontwikkelden verder. Minder geschikte soorten handhaafden zich niet in de struggle for life en stierven uit. In dat ontwikkelingsproces is uiteindelijk ook de mens ontstaan.
Wat bij Darwin nog een theorie was is in de jaren daarna verder doordacht. Feiten ondersteunen het of lijken het te ondersteunen. Honderd vijftig jaar later staat het voor veel mensen wel vast dat er geen schepping geweest is en dat er geen God bestaat. Er is de afgelopen maanden onder christenen veel over gediscussieerd.  Knevel had spijt van de manier waarop hij in de schepping geloofd had en had later ook weer spijt van die uitspraak. Er was nogal wat onrust. Ik heb de indruk dat het Darwincongres de vorige maand, tijdens mijn vakantie, wel weer wat rust gebracht heeft. In de preek van vanmiddag wil ik eerst met u naar Genesis 1 kijken. Wat zegt God in dit eerste Bijbelhoofdstuk over zichzelf.
In het tweede deel van de preek wil ik ingaan op vragen als: hoe oud is Genesis 1, is het een weergave van de feiten, een verslag, hoe verhoudt het zich met de wetenschappelijk vastgestelde feiten over het ontstaan van de aarde?

1. Gods openbaring in Genesis 1

• Licht
  In Genesis 1 vertelt God over de aarde. Maar vooral vertelt hij over zichzelf. In zijn eerste daden -als hij voor het eerst naar buiten treedt- laat hij direct zien wie hij is.
  Het eerste wat hij zegt, de eerste woorden van God die wij kennen (!) zijn: ‘Er moet licht komen’. Kijk, dat is God. Hij is zelf licht (1 Johannes 1:5). Hij woont in een ontoegankelijk licht (1 Timoteüs 6:16). In de wereld die dan nog donker is wil hij het licht laten stralen.  Dat is God, in alle dingen die hij doet zie je hoe hij zelf is.
• Trouw
  God zégt dat niet alleen, nee er ís dan ook licht. Er staat niet bij hoe het gebeurt. Nee het feit dat God het zegt is al voldoende. Psalm 33 kan daarom zingen dat God door zijn woord geschapen heeft. Dat wil niet zeggen dat scheppen voor hem een fluitje van een cent is. Nee het wil zeggen dat hij in staat is om woorden te spreken die zoveel creatieve kracht hebben. Daar licht zoveel van God zelf in dat het dan ook metterdaad licht woord in de donkere wereld. Wat God zegt dat doet hij ook. Zo is God altijd. Hij is trouw. En daar zitten twee kanten aan. God is er op uit om trouw te zijn. Zo is hij tot het diepst van binnen. Hij spreekt zoals hij is en hij kan dan ook niet anders dan doen wat hij zegt. Hij wil dat, maar dat niet alleen. Trouw willen zijn, dat is iets moois, maar het resultaat valt tegen als het je niet lukt om te doen wat je beloofd hebt. Bij God bestaat dat niet. Hij toont niet alleen zijn wil om trouw te zijn maar ook zijn macht
  Waar God voor staat, dat kan hij ook en dat gebeurt dus ook. Wat we in zondag 9 lazen: Hij wil het doen als een trouw Vader en hij kan het doen als een almachtig God.  Waar God voor staat, dat komt goed, dat zie je op de eerste dag. Als God voor jou staat, dan komt het dus goed met jou. Dat is God.
• Rust
  Als je verder leest in Genesis 1 merk je dat het licht weer verdwijnt. Na de dag om te werken komt de nacht om uit te rusten. Dat is een ritme, een soort ademhaling, die er vanaf het begin al in zit. Werken en rusten, werken en rusten. Dat is iets wat ik juist in deze tijd aan het leren ben. Ik merk dat voor God veel betekent: werk en rust afwisselen. Ook in de sabbat waarin God het genot van de rust streng voorschrijft. Onze rust zit God hoog al op de eerste bladzijde van de bjibel in de rust van de nacht en na zes dagen ook nog overdag rusten.
• Levendigheid
  Iets anders wat je opvalt bij het lezen: Op de tweede dag maakt God scheiding tussen het water op de aarde, het zeewater en het water boven de aarde, de dampkring. Dan zou je verwachten dat God het aan het einde van de dag gaat bekijken, dat hij ziet dat het goed is, en dat daarna de rust van de nacht komt. Maar nee, zo gaat het niet. Aan het eind van de dag komt wel de adempauze van de nacht. Maar deze tweede scheppingsklus is kennelijk nog niet klaar. Pas als God op de volgende dag het zeewater op de aarde in oceanen heeft laten samenvloeien en een deel van de aarde droog land wordt, pas dan kijkt hij en stelt hij vast dat het goed is. Daar zit vaart in. God wil met vaart naar het land waar de mensen veilig kunnen wonen. Juist hier ontdekte ik dat Genesis 1 geen schema is, maar een levend verhaal over het werk van een levende God.
  En, let op: na deze tweedaagse scheppingsklus doet God op de derde dag nog meer.  De drooggevallen aarde wordt ingeplant met planten en bomen. Een levendig verhaal vol dynamiek.
• De mens
  Zo maakt God het één na het ander, tot hij in de loop van de zesde dag, na de schepping van landdieren, met zichzelf in gesprek gaat. Laten wij… God gaat met zichzelf in gesprek, de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, zoals we uit het vervolg van de bijbel weten. Na alle dingen die God gemaakt heeft gaat hij nu iets heel speciaals maken. Een schepsel wat op hem zelf lijkt. Hij gaat het straks met zijn eigen adem animeren (Genesis 2:7). Een schepsel waarin God heel veel van zichzelf legt. Waar God ook op een speciale manier mee omgaat. In het scheppingsverhaal merk je iets vaderlijks van God tegenover de hele schepping. Maar de mens is Gods kind, ook in die zin dat hij sprekend de Vader is.

De eerste bladzijde van de bijbel vertelt niet alleen dat God de wereld gemaakt heeft en dat hij almachtig is. Je ziet hem hier als een soort vader. Vader van de schepping en speciaal van de mens. Hij laat zichzelf zien, in het licht, in de levensruimte en in al het moois wat hij maakt. Hij is trouw. Dat kan hij en dat wil hij zijn. Vanaf het begin gunt hij de ademhaling van werken en uitrusten. Je ziet zijn levendigheid. Zo ís hij, zo wil hij er voor ons mensen zijn. Zo is hij in dat mooie begin. En ook als wij mensen tegen hem ingaan en alles verpesten –de geschiedenis van de volgende bladzijde- dan blijft hij dezelfde die hij op de eerste bladzijde is. Om Christus wil hij je Vader zijn. Laten we vol verwondering hem prijzen met Psalm 8.

Tussenzang: Psalm 8 (wisselzang)
 
2. Vragen rond Genesis 1

In het eerste deel van de preek ben ik er van uit gegaan dat Genesis 1 ons vertelt hoe de wereld ontstaan is. Ik weet natuurlijk ook wel dat daar vragen bij te stellen zijn. We leven immers in het jaar van Darwin.

1. Ik denk dan aan de vragen die de theorie van Darwin oproept. En daarbij: blijkt uit het onderzoek van de aardlagen niet dat de aarde miljarden jaren oud moet zijn? En is het ontstaan van de materie niet heel goed verklaarbaar uit een oerknal?
2. Trouwens is Genesis 1 eigenlijk wel bedoeld als een geschiedenis? Is het niet meer een soort gedicht waarin God als schepper geprezen wordt?
3. En hoe oud is Genesis 1? Laat ik met die vraag eens beginnen.

2.1. Hoe oud is Genesis 1?
Nico ter Linden, een Amsterdamse dominee die prachtig kan vertellen, heeft zes boeken met bijbelvertellingen geschreven onder de titel ‘Het verhaal gaat’. Misschien kent u ze of hebt u er van gehoord. Het eerste deel begint zo: ‘Het verhaal gaat dat in den beginne God hemel en aarde schiep?’ Genesis 1 is dan een verhaal uit de tijd dat Israël in ballingschap was in Babel. Bedoeld als troost. Wij zitten nu wel in de ellende, maar we hebben een God die de wereld gemaakt heeft en in zijn macht heeft. De wereld is niet in de macht van sterren en planten, nee die zijn door God gemaakt. En pas nadat hij de wereld gemaakt had. Een heel gangbare opvatting over Genesis 1. Ik las het bijvoorbeeld ook in de NBV-Studiebijbel.
Traditioneel is de opvatting dat het scheppingsverhaal door Mozes is beschreven en dus van voor 1200 voor Christus stamt. Maar tegenwoordig wordt aangenomen dat het pas veel later ontstaan is als één van de jongere verhalen van het oude testament. En dat ook het scheppingsgeloof van late datum is. Het is op deze kwestie dat het proefschrift van dr. Stefan Paas in gaat. Hij toont aan dat ook in de achtste eeuw, toen profeten als Amos, Hosea en Jesaja optraden, Israël in de schepping geloofde. Dat het scheppingsgeloof uit de tijd van de ballingschap stamt is dus onhoudbaar. Op dat punt heeft Paas een belangrijk onderzoek gedaan. Hij gaat daarin naar mijn overtuiging wel wat ver mee in de gedachtegang van de moderne bijbelwetenschap. Maar hij geeft een stevig tegenwicht tegen de gedachte dat het scheppingsgeloof laat in Israël gekomen is. Het was er al eeuwen voor de ballingschap.
Dit bevestigt dat Israël vanaf de oudste tijden het scheppingsgeloof en het scheppingsverhaal gekend heeft. Het is goed mogelijk dat de exacte tekst van Genesis 1 uit de tijd van de ballingschap stamt. Maar de inhoud en de globale verwoording stamt zeker uit de begintijd.

2.2. Is Genesis 1 een feitelijk verslag?
Een tweede vraag: is het precies zo gebeurd als in Genesis 1 verteld wordt? Heeft Genesis 1 de bedoeling een soort krantenverslag van de schepping te geven? Het lijkt meer op een gedicht met aan het eind van ieder couplet het refrein ‘En God zag dat het goed was’. Is het niet een loflied op Gods schepping, waarbij het geheel gegoten is in de vorm van week? Een raamvertelling is het ook wel genoemd.
Op zichzelf is het wel mogelijk dat een bijbelgedeelte niet zo letterlijk bedoeld is als je op het eerste gezicht zou denken. Dat is niet een gedachte waar je van moet schrikken. Toch is het net iets minder schema dan vaak gezegd wordt. Ik heb al op de onregelmatigheid op de tweede en derde dag gewezen. Aan het eind van de tweede dag is scheiden van het water nog niet klaar. Dat komt pas in de loop van de derde dag. Pas dan horen we God zeggen dat het goed is. En op diezelfde dag doet hij nog meer. In een gedicht of raamvertelling zou het zo verteld zijn dat het tweede scheppingswerk op de tweede dag klaar zou zijn en afgerond met de woorden ‘God zag dat het goed was’. Voor mij is dit een sterk argument dat je God letterlijk bezig is met zijn werk, wat niet in schema’s de persen is.
Daar komt bij dat de tien geboden Gods werk in zes dagen aanhalen als argument voor ons om zes dagen te werken.Als dat in Genesis 1 niet letterlijk bedoeld was komt het in de tien geboden in de lucht te hangen.
In theorie is het mogelijk dat een bijbelgedeelte niet letterlijk bedoeld is, maar in het geval van Genesis 1 is dat niet aannemelijk.

2.3. Schepping en/of evolutie?
Maar hoe zit dat dan met de theorie van Darwin, dat alle soorten planten en dieren uiteindelijk uit één soort voortkomen? En die oude aardlagen en die oerknal? Lange tijd werd onder christenen de evolutietheorie vrij algemeen afgewezen. Na de tweede wereldoorlog begon dat te veranderen. De laatste jaren ook onder orthodoxe en evangelische protestanten. Die geloven allemaal dat God de schepper is. Maar heeft hij dat misschien gedaan op de manier zoals de evolutietheorie leert?
Rond het Darwincongres vorige maand werd een verklaring opgesteld met onder andere de volgende passage:

Wij allen geloven zonder voorbehoud dat God alles heeft geschapen. Hoewel wij constateren dat wij als christenen van mening verschillen over hóe hij het geeft gedaan, weten wij ons verbonden in ons gezamenlijk geloof in de Schepper en erkennen wij dat deze meningsverschillen geen barriére hoeven te vormen elkaar te accepteren als broeders en zusters in Christus.

Dat verschil van mening constateer ik onder ons ook. Terwijl we samen erkennen dat God de schepper is. Is het schepping én evolutie? Of schepping en dus níét evolutie? We zijn het er over eens dat God de wereld geschapen heeft. Maar kun je er iets over zeggen hoe? Hoe heeft hij die geschapen of laten evolueren misschien?

• Genesis 1 niet overvragen
  Genesis 1 zegt daar wel iets over, maar niet zo heel veel. De bedoeling van Genesis 1 is niet op natuurwetenschappelijk verantwoorde manier te vertellen over het ontstaan van de wereld. Het is Gods openbaring over zichzelf. Hij verteld wie hij is en wat hij daar in het verste verleden van heeft laten zien. Dat doel moet je in je achterhoofd hebben als je Genesis 1 leest.
• Natuurwetenschappen niet overvragen
  Maar ook de natuurwetenschappen kunnen niet zo heel veel vertellen over iets wat duizenden jaren geleden gebeurd is. Natuurwetenschappen kunnen onderzoeken en beschrijven wat er nu is. Je kunt ook met enige zekerheid iets zeggen over wat er enkele jaren of enkele eeuwen geleden gebeurd is. Maar als je verder terug komt wordt het steeds onzekerder. Je moet met steeds meer aannames werken. Vooral met de aanname dat processen even snel gingen als nu. Dat weet niemand.
  Natuurwetenschappelijke uitspraken over duizenden jaren geleden zijn bijna even onzeker als voorspellingen voor de toekomst.
  Hier geldt wat God tegen Job zegt: Waar was jij toen ik de aarde grondvestte? Vertel het me, als je zoveel weet. (Job 38:4)
• De dagen van Genesis 1
  Is het mogelijk dat de dagen van Genesis 1 veel langer duurden, misschien miljoenen of miljarden jaren, en dat je zo schepping en evolutie kunt combineren? Dat lijkt de oplossing, maar dat is het niet. Op zichzelf is het niet zo zeker dat de dagen van Genesis 1 24 uur duurden. In Genesis 1 doet dat er eigenlijk helemaal niet toe. Maar als je het lijstje van 6 dagen, of wat mij betreft 6 langere perioden eens naast het evolutieverhaal legt dan zie je onoverbrugbare verschillen.
  • Het scheppingsverhaal begint met de aarde. Het evolutieverhaal met materie en energie. Daarna komen de hemellichamen zoals zon aarde en maan. In díe volgorde In die volgorde, terwijl Genesis 1 de aarde voorop zet. Voor wie de evolutietheorie aanhangt is het ondenkbaar dat er een losse aarde in het heelal gezweefd heeft, die pas later in het zonnestelsel opgenomen is.
  • En ander belangrijk verschil is dat Genesis 1 een duidelijke streep trekt tussen de schepping van de dieren en de schepping van de mens. Het is een afzonderlijke actie van God om een mens te maken die op hem lijkt. Bij Darwin is de mens één van die vele soorten uit één organisme geëvolueerd zijn. Hoewel de overgang van aap naar mens moeilijk aan te tonen is.
  • Nog een verschil: Genesis 1 vertelt over een schepping die na zes lange of korte dagen afgelopen is. Het evolutieproces gaat altijd door, misschien ooit naar een supermens toe.

Door van de dagen uit Genesis 1 periodes te maken kun je het dus niet in elkaar schuiven. Schepping en evolutietheorie blijven botsen.

Steeds meer christenen geloven dat de evolutietheorie ons helpt om te begrijpen hoe de wereld ontstaan is. Ik geloof dat niet. Maar als je het wel gelooft, ik zou je vooral willen meegeven om nog eens over al die dingen uit het eerst deel van de preek na te denken: wat God in Genesis 1 allemaal over zichzelf vertelt. Genesis 1 vertelt niet alleen dát God de schepper is. Het vertelt ook wie God als schepper is, hoe hij is. Zo wil hij  ook jouw God zijn. Raak dat niet kwijt. Proef in Genesis 1 wie God voor je wil zijn, ondanks alles wat er daarna gebeurd is. Om Christus.
Amen