Een crimineel die zich bekeert beseft dat hij zonde gedaan heeft. Maar kunnen mensen die als christen leven met ‘zondebesef’ uit de voeten.

Bij de preek werd gebruik gemaakt van een beamerpresentatie. 

Drie maanden lang hebben ds van de Kamp en ik ’s middags gepreekt over de tien geboden. Leven met God in tien regels. Als afsluiting wil ik vandaag stil staan bij een vraag die ik van iemand van u kreeg. Het is al maanden geleden dat ik de vraag kreeg. Ik heb aangegeven dat ik niet direct over het onderwerp zou preken. Maar nu op de laatste zondag van jaar komt het mooi uit om de behandeling van de tien geboden er mee af te sluiten.
De vraag is: wat houdt zondebesef in voor mensen die als christen leven? Als je een crimineel of losbandig verleden hebt en je komt dan tot geloof in God, dan is het duidelijk. Je belijdt tegenover God wat je verkeerd gedaan hebt, je vraagt hem om vergeving en je begint aan een heel ander leven.
Maar onze dopeling vanmiddag, die groeit op in een gereformeerd gezin. Het is ons gebed dat hij zijn ouders volgt in hun christelijke levenspatroon. Niet op het slechte pad raken. Zo gaat het met veel mensen hier in de kerk. En wat moet je dan met zondebesef? Wat moeten een vader en moeder met zonde besef. Een ouderling, zoals we straks willen bevestigen. Dat is een goede vraag aan het einde van de tien geboden.

Zondebesef
1. waarom
2. waarover
3. hoe

1. Zondebesef, waarom
Eerst kort waarom zondebesef nodig is. Je zou kunnen zeggen: als je naar jezelf kijkt dan zie je wel hoe nodig het is. Maar dat is nu juist het probleem. Dat lukt niet iedereen even gemakkelijk. Ik zou zeggen: begin niet met naar je zelf te kijken, maar naar God. Bij de preken over de tien geboden heb ik regelmatig benadrukt dat ze zoveel van God laten zien. Als hij zegt dat we geen andere goden mogen vereren en dat we geen beeld van hem mogen maken, dan besef je hoe groot en goed hij voor ons is. Hij is het die ons rust gunt, die ons ouders gunt en mensen die ons leiden. Hij verbied het moorden omdat hij van het leven houdt, van ons mensen. Hij verbied overspel omdat hij van trouw houdt. Liegen omdat hij van de waarheid houdt en van de mensen die je met je leugens kwaad doet. Ieder gebod laat iets van Gods grootheid zien. Hou dat vast, vergeet niet het op te merken als je ze zondagmorgen weer hoort!

Zo geweldig als God is, zo wil hij jouw God zijn. De doop maakt dat duidelijk. Maar ook ouders, predikanten op de preekstoel en ouderlingen op huisbezoek. Alles in deze kerkdienst en iedere kerkdienst opnieuw laat zien wat en God de Here voor je wil zijn. En dan is het toch heel verdrietig als jij niet doet wat Hij wil?

2. Zondebesef, waarover?

Tien geboden
Maar waarover moet je je dan schuldig voelen? Het ligt voor de hand om vandaag eerst maar eens naar de tien geboden te kijken. Als je je schuldig gemaakt hebt aan moord, overspel of diefstal is dat duidelijk. Denk niet te gauw dat dat niet over jouw gaat. Verschillende christenen hebben mij beleden dat ze overspel gepleegd hadden en ben er wel zeker van dat er dingen gebeuren waar ik niet van af weet. Van de jeugd op catechisatie hoor ik vaak dat ze het moeilijk vinden om niet te liegen. Niet dat ze constant lopen te liegen, maar wel dat het moeilijk is om altijd eerlijk te zijn. Het kan zijn dat dat overgaat als je volwassen wordt, maar het kan ook zijn dat je het geraffineerder doet, of het zelf niet meer door hebt.

Denk niet te gauw dat het met die tien geboden bij jou wel goed zit. De catechismus is daar heel nuchter over in vraag en antwoord 114, als alle 10 geboden uitgelegd zijn:

Ons leven naar Gods geboden is nog maar een begin. Dat begin is er ook wel. Het is gelukkig niet zo dat we dagelijks moord, overspel en diefstal plegen. Nee, wie zich tot God bekeerd heeft wil naar alle geboden van God beginnen te leven. Maar dat gaat echt met vallen en opstaan. Zelfs Paulus klaagt er in Romeinen 7 over dat hij het goede wel wil doen, maar dat vaak juist niet doet. En het kwade dat wil hij vermijden, maar dat doet hij juist.

Tiende gebod
Denk dus niet te gauw dat die tien geboden je geen zondebesef leren. Speciaal denk ik aan het tiende gebod. God vraagt niet alleen dat ik geen overspel pleeg, maar ook dat de vrouw van mijn medemens niet begéér. Hij verbied me niet alleen te stelen, ik mag het huis van mijn buurman, en zijn andere bezit ook niet begeren. In het tiende gebod laat God merken dat hij niet alleen mijn gedrag wil sturen, maar ook mijn hart wil beheersen. De catechismus legt dat mooi uit in antwoord 113

Het tiende gebod noemt alleen gedachten die tot overspel of diefstal kunnen leiden. Neigingen en gedachten die tegen het 7e en het 8e gebod ingaan. Maar de catechismus breidt dat terecht uit tot alle geboden. Bij ieder gebod wil God niet alleen een slechte daad verbieden, maar ook gedachten of woorden.

Bergrede
Jezus maakt dat heel duidelijk in de bergrede. Geen moord, maar ook geen beledigende woorden, geen onverzoende conflicten. Geen overspel, maar ook je ogen en je begeerten onder controle houden. Jezus gaat dieper dan de woorden van de tien geboden: je gedrag, maar ook je woorden en zelfs je innerlijk vrij houden van de zonde. De catechismus heeft daar al rekening mee gehouden bij de uitleg van de afgelopen zondagen. Zo laten de tien geboden je in de spiegel kijken. Ook mensen die al christen leven. Want je ziet je eigen hart, waar haat en hebzucht en slechte fantasieën huizen. Onrustige gedachten, die zelfs je zondag onrustig kunnen maken. Onuitgesproken leugens waarmee je zelfs jezelf voor de gek houdt. En nog veel meer. Zo helpen de tien geboden je je zonden te beseffen.

Liefdegebod
Dat geldt speciaal voor het liefdegebod. Die samenvatting van de wet, dat je God moet liefhebben en je naaste, dringt door tot in je hart. Met die woorden stelt Jezus je als het ware dezelfde vraag als aan de rijke jongeling. Hij verlangt niet alleen voorbeeldig gedrag, hij vraagt je liefde hij vraagt alles, ook wat je hem liever niet gunt. (Marcus 10:17-22)

Vrucht van de Geest
Om in de spiegel te kijken zou je ook kunnen kijken naar de vrucht van de Geest. De kinderen op het schrijvertje zijn er dit jaar mee bezig. En ook dan kijk je in de spiegel. Maar de vrucht van de Geest is liefde, vreugde en vrede, geduld, vriendelijkheid en goedheid, geloof, zachtmoedigheid en zelfbeheersing. (Galaten 5:22-23) Herken je bij jezelf de liefde, de vrede, het geduld en de zelfbeheersing en al die andere vruchten? Het kan haast niet missen of je ziet in deze spiegel ook je minder mooie kanten.

Zeven hoofddeugden (en zeven hoofdzonden)
Wilt u nog een andere spiegel? In de middeleeuwen leerde kerk de jeugd niet alleen de tien geboden, maar ook de zeven deugden en de zeven hoofdzonden.

Het lijkt mij leerzaam hier eens wat meer aandacht aan te besteden. Ik weet nog niet wanneer. Maar als je dit lijstje zo ziet staan, denk dan maar aan je gebrek aan moed om te zeggen wat je had moeten zeggen. Denk aan die onwijze uitspraak. Of dat je geen maat wist.

Ik laat ook nog even de zeven hoofdzonden zien.

In de middeleeuwen hielpen dit soort lijstjes om te beseffen dat je een zondaar bent. Zo gingen de mensen naar de biechtstoel. Dat doen we in de gereformeerde kerk niet meer. Maar het zou een tragisch verlies zijn als we met de biechtstoel het zondebesef verliezen. Koester daarom de spiegels die de geboden, het liefdegebod en de vrucht van de Geest je voorhouden. Koester vaders en moeders die je met je gebreken durven te confronteren. Preken en huisbezoeken. Het helpt je allemaal om eerlijk voor God te staan.

3. Zondebesef, hoe?

Ik hoop dat dit helpt om te zien waarover je zondebesef moet hebben, maar dan de vraag: hoe? Een vraag die voor ouderlingen belangrijk is als het gaat over kerkelijke tucht. In artikel 75 van de kerkorde staat dat de kerkenraad een schuldbelijdenis aanvaardt als er voldoende tekenen van berouw gezien worden. Ook als ouders wil je weten of je kind echt spijt heeft. Maar je kunt niet in het hart kijken. Toch is er voor ouders en ouderlingen wel een hulpmiddel om te kijken of berouw echt is. Dan kijk ik nog een keer naar de middeleeuwse biechtpraktijk. De biechtvaders hadden drie meetpunten:

Het begint bij het verdriet wat van binnen zit. Dan de woorden waarmee je je zonde noemt, tegenover God, soms ook tegenover mensen. Beken elkaar uw zonden (Jakobus 5:16). En het moet dan ook blijken uit je daden. Anders gaan doen. Het woord genoegdoening zouden wij na de reformatie niet zo gauw meer gebruiken. Maar het staat wel vast dat aan je daden te zien moet zijn dat je een afkeer hebt van de zonde die je gedaan hebt. Deze punten gebruikten de biechtvaders om na te gaan of het berouw echt was. Ook de opstellers van de catechismus hebben zo’n lijstje gekend. Je ziet het terugkomen in zondag 33 over de bekering.

Onze catechisanten hebben het de afgelopen tijd geleerd. Bekering is afsterven van de oude mens en opstaan van de nieuwe mens. En dat afsterven van de oude mens is oprechte droefheid dat wij God door onze zonden vertoornd hebben. Dat is wat de biechtvaders met Psalm 51 ‘verslagenheid van geest’ noemden. Droefheid dat je God door je zonde vertoornd hebt. Niet verdrietig zijn om de gevolgen van wat je gedaan het, of om de straf, maar om wat je God er mee aangedaan hebt.

Zondag 33 noemt die werken ook waar volgens de biechtvaders het echte zondebesef uit moest blijken. Dat we de zonde haten en ontvluchten en lust en liefde hebben om naar de wil van God in alle goede werken te leven. Je ziet het eerste en het derde terug komen na de reformatie.

Niet in de biechtstoel, maar wel in bekering, tussen God en jou. Iets wat in het leven van een christen steeds weer terugkomt. Daarom wordt ook wel over dagelijkse bekering gesproken.

De belijdenis met de mond ontbreekt in zondag 33. De reformatie heeft de biechtstoel afgeschaft. Toch komt die belijdenis in het persoonlijke gebed wel terug.
In de zondag van vanmiddag, na de tien geboden, als voorbereiding op de behandeling van het gebed wordt het genoemd.

Het eerste gaat over het gebed waarin we onze zonden belijden en vergeving vragen. Het tweede hoort er onlosmakelijk bij: we vragen ook om de Heilige Geest die ons kracht geeft tegen onze zonden te strijden. Als je dit bidt, dan mag je ook vertrouwen dat de Here het wil geven. De genadeverkondiging zondagsmorgens verzekert u er steeds weer van. Zondebesef is niet bedoeld als eindpunt, maar juist als begin van een nieuw leven. Met heel je hart steeds meer op de Heer gericht.
Amen