LITURGISCH JAAR
Eind december vieren we Kerstfeest en in maart of april Paasfeest. Veel kerken kennen rond deze feesten een voorbereidingstijd als advent of de veertigdagentijd. Soms ook een natijd: epifaniëntijd en paastijd. Wat is de waarde van dit liturgische jaar in onze tijd? Onze predikant bestede er een aantal maanden studieverlof aan.

Waarom het liturgisch jaar?
Gemakkelijk wordt een feest als Kerstfeest of Pasen een eilandje de zee van de tijd. Een mooi feest. Je staat stil bij één van de grote geheimen van het christelijk geloof: de menswording van Gods Zoon of de verzoening door zijn sterven en opstanding. Maar na een paar dagen is het over. Het gewone leven begint weer. En het valt niet mee om de viering van het geheim mee te nemen in het leven van elke dag. De geheimen van Christus verdienen meer tijd. Tijd om er voor het feest al naar toe te werken en tijd om er na het feest mee bezig te blijven.

Drieluik
In het boek Tijd voor het geheim van Christus, wat DV volgend jaar zal verschijnen, laat ik zien hoe het liturgisch jaar ontstond als nafeest-tijd en voorbereidingstijd rond het paasfeest en later ook rond het kerstfeest. Je kunt het vergelijken met en drieluik, een schilderij wat niet los in de ruimte hangt, maar links en rechts een zijpaneel heeft. Die zijpanelen geven het meer ruimte.  Als je de drie panelen van links naar rechts bekijkt merk je dat het linker schilderij je aandacht op het centrale werk richt. Dit middenpaneel houdt je aandacht een tijd lang vast. Het blijft op je netvlies staan. Als je tenslotte het rechterpaneel bekijkt merk je dat je aandacht nog geregeld teruggetrokken wordt naar het middenstuk.
Zo zet de tijd rond Pasen als een drieluik het geheim van het Lam Gods in de ruimte van de tijd. De veertigdagentijd richt, als een linkerpaneel, door middel van liederen, schriftlezingen en gebeden de aandacht op het komende feest, terwijl het feest nog niet begonnen is en er nog gewoon gewerkt en geleefd wordt. De feesttijd is het intensieve middelpunt. Hoewel deze tijd kort is, is er alle ruimte voor de beleving van het paasgeheim. De tijd die volgt, beweegt je je weer bij het feest vandaan. Leven en werk gaan weer verder, maar je aandacht wordt nog geregeld teruggetrokken naar het gevierde feest.

Opkomst en verdwijning van het liturgisch jaar
Halverwege de middeleeuwen bestaat het liturgisch jaar uit een kerst-drieluik (advent, kersttijd en epifaniëntijd), een paas-drieluik (veertigdagentijd, Pasen en paastijd tot en met pinksteren). Ook de tijd na pinksteren krijgt een vaste invulling. Er is aandacht voor het leven met Christus in de wereld, voor kerk en Israel en voor de terugkomst van Christus. Voor iedere zondag is voorgeschreven wat gelezen, gezongen en gebeden wordt.
In de kerken van de reformatie is het liturgisch jaar langzamerhand verdwenen. Veel langzamer dan velen denken. Calvijn had veel kritiek op de gekozen Bijbelgedeelten. Zijn voorkeur ging uit naar een systeem waarbij de predikant vers voor vers en hoofdstuk voor hoofdstuk een bijbelboek bepreekte, de zgn. lectio continua. In de kerk in Geneve, waar soms elke ochtend gepreekt werd, was dit systeem goed toepasbaar. Het liturgisch jaar verdween hier vrijwel helemaal. Ook in Nederland kozen de synodes na de reformatie voor afschaffing van het liturgisch jaar, maar in de praktijk gebeurde dit maar in een deel van de kerken, vermoedelijk vooral in de steden. In veel kerken bleef men de teksten uit de evangeliën en de brieven lezen volgens het rooster van het liturgisch jaar. Pas na 1800 verdween deze praktijk. Vermoedelijk onder invloed van de verlichting kwam er steeds meer vrijheid voor de plaatselijke predikanten. Ook kan het pietisme, met zijn nadruk op de persoonlijke vroomheid hierin een rol gespeeld hebben. Predikanten maakten iedere zondag hun eigen tekstkeus, vaak zonder veel samenhang. In de Liturgiek van G. van der Leeuw uit 1940 klinkt de klacht dat de tekstkeus bepaald wordt door de vrome invallen van de prediker. In de tweede helft van de 20e eeuw zie je in de PKN-kerken een herleving van het kerkelijk jaar. Ook in de kleiner kerken neemt de aandacht ervoor toe.

Voor en tegen

• Voor mij is het belangrijkste argument voor het liturgisch jaar dat de grote geheimen van het christelijk geloof meer ruimte krijgen in de tijd. De gemeente wordt meegenomen in een flow naar kerstfeest toe en na kerstfeest weer terug in het gewone leven. Vervolgens naar Pasen en terug en tenslotte naar de novemberzondagen met hun aandacht voor de terugkomst. Het liturgisch jaar voorkomt versnippering van de aandacht doordat het jaar als een grote grabbelton gevuld is met feestdagen, avondmaalszondagen, themazondagen enz. die ieder om eigen aandacht schreeuwen.
• Het liturgisch jaar zorgt voor een goede verdeling van de te bepreken stof over het jaar.
• Tegelijk zorgt het voor herhaling en verdieping door de jaren heen. Het is te vergelijken met een kurkentrekker die bij iedere ronde vooruitkomt en dieper in de kurk dringt.
• Het liturgisch jaar verbindt de vierende gemeente met anderen, wereldwijd. Op 25 december viert bijna de hele christenheid kerstfeest en op de tweede zondag na 1 januari wordt in duizenden kerken over het bruiloftsfeest in Kana gelezen. Overigens is er geen sprake van één liturgisch jaar. Er bestaan verschillende systemen. Wie in Nederland recht wil doen aan die verbondenheid kan het beste het Oecumenisch leesrooster [  ] volgen.
• Het verbind ons ook met anderen die ons voorgingen naar de kerk.  Wanneer we op het paasfeest stil staan bij het sterven en opstaan van Jezus weten we dat Johannes’ leerling Polycarpus dat in Efeze ook al deed. Als we op de zondagen in november luisteren naar Matteüs 24 en 25 weten we dat tientallen generaties dat voor ons gedaan hebben. Met hen verbonden zien we uit naar de vervulling van Jezus woorden bij zijn terugkomst.
• Het volgen van het liturgisch jaar maakt samenwerking mogelijk in het ontwikkelen van materialen voor kinderwerk, Bijbelroosters enz.
• Het liturgisch jaar sluit aan bij de cyclus die ieder mens ervaart, met name in de tijd rond kerst. Het biedt missionaire kansen op de feestdagen, maar ook mogelijkheden om de feest-gasten mee te nemen naar de volgende zondagen waarop de tijd voor het geheim wordt voortgezet.
   
• Bezwaar is dat het de voorganger voorschrijft waar hij over moet preken. Vermeden moet worden dat het liturgisch jaar een keurslijf wordt. Maar is de individuele keuze van de predikant per definitie het beste voor de gemeente? Onderschat je hiermee niet de wijsheid van eeuwen die in kerkelijke leesroosters verwerkt is en overschat je niet de wijsheid van plaatselijke predikanten? Mits met wijsheid, creativiteit en souplesse gehanteerd is het liturgisch jaar een goed hulpmiddel bij de ordening van de preekstof.
• De klassieke leesroosters, zoals in het lutherse en het rooms-katholieke van 1570, doen te weinig recht aan de verbanden en laten het oude testament (op zondagen) dicht. Dit bezwaar is onderkend in het Oecumenisch leesrooster [ http://www.raadvankerken.nl/?b=86 ], wat recht doet aan het liturgisch jaar, maar tegelijk aan de samenhangen binnen de bijbel. In een cyclus van 12 jaar komt een groot deel van de bijbel aan bod.
• In de rooms-katholieke traditie krijgt het liturgisch jaar een soort sacraments-karakter. Door de onderhouding ervan krijg je deel aan het heil. Dit is een belangrijk punt van kritiek van K. Deddens in Annus liturgicus. Ik deel zijn kritiek op de rooms-katholieke opvatting, maar zie daarin geen argument om de door de eeuwen gerijpte ordening van de preekstof met het sacramentele badwater weg te gooien.

In mijn studieverlof heb ik het liturgisch jaar beter leren kennen: een beproefd middel om in de tijd ruimte te maken voor de grote geheimen van het christelijk geloof. In Tijd voor het geheim van Christus, wat gepland is in de tweede helft van 2012 te verschijnen hoop ik dat nader uit te werken met bredere aandacht voor de ontstaansgeschiedenis en de toepassing in de praktijk van de gereformeerde kerkdienst.
Harrie de Hullu